श्री समर्थ रामदास स्वामी : जीवनगाथा (भाग २)

                                        

                                         **श्री समर्थ रामदास स्वामी : जीवनगाथा (भाग २)

                                                    साधना , राष्ट्रधर्म आणि शिवकार्य**

प्रस्तावना

समर्थ रामदास स्वामी हे केवळ संत नव्हते, तर ते राष्ट्रचेतनेचे प्रणेते होते. त्यांच्या जीवनातील दुसरा टप्पा म्हणजे तपश्चर्या, प्रवास, समाजजागृती आणि हिंदवी स्वराज्याच्या पायाभरणीत दिलेले योगदान.

पहिल्या भागात आपण त्यांच्या जन्म, बालपण आणि वैराग्यस्वीकारापर्यंतचा प्रवास पाहिला. आता या भागात त्यांच्या तीव्र साधना, देशव्यापी भ्रमंती, ग्रंथनिर्मिती आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांशी असलेले आध्यात्मिक नाते याचा सविस्तर आढावा घेऊ.

१. बारावर्षांची तपश्चर्या – आत्मशक्तीची घडण

लग्नमंडपातून निघून गेल्यानंतर रामदासांनी नाशिकजवळील ताखळी येथे कठोर साधना आरंभली.

तेथे त्यांनी:

दररोज हजारो वेळा “श्रीराम जय राम जय जय राम” जप केला

उपवास, मौन आणि ध्यान यांचा कठोर नियम पाळला

मन, बुद्धी आणि आत्मा यांची शुद्धी साधली

या बारावर्षांच्या तपश्चर्येत त्यांना केवळ अध्यात्मिक अनुभूतीच नव्हे तर समाजकार्यासाठी आवश्यक असलेली अंतर्गत शक्ती प्राप्त झाली.

रामभक्ती ही त्यांची जीवनशक्ती बनली.

२. भारतभ्रमण – समाजस्थितीचे चिंतन

तपश्चर्या पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी संपूर्ण भारतभर भ्रमंती केली.

या प्रवासात त्यांनी पाहिले:

समाजातील अन्याय

परकीय आक्रमणांचे परिणाम

लोकांमधील भीती आणि दुर्बलता

धार्मिक विघटन

यामुळे त्यांच्या मनात एक दृढ संकल्प निर्माण झाला –

“समाजाला केवळ भक्ती नव्हे तर शक्तीही आवश्यक आहे.”

त्यांच्या विचारांमध्ये भक्ती आणि शौर्य यांचा संगम दिसून येतो.

३. मारुती मंदिरे – शक्तीची प्रतीके

समर्थांनी महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी मारुती (हनुमान) मंदिरे स्थापली.

यामागील हेतू:

युवकांमध्ये शारीरिक सामर्थ्य वाढवणे

आत्मविश्वास निर्माण करणे

संघटित शक्तीची जाणीव करून देणे

हनुमान हे त्यांच्यासाठी केवळ देव नव्हते, तर धैर्य, संयम आणि सेवा यांचे प्रतीक होते.

४. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास

इतिहासात समर्थ आणि शिवाजी महाराज यांचे नाते अत्यंत पवित्र मानले जाते.

शिवाजी महाराजांनी समर्थांना गुरूस्थानी मान दिला.

समर्थांनी महाराजांना:

धर्मरक्षणाचे मार्गदर्शन

राजधर्माचे तत्त्वज्ञान

प्रजाहिताची शिकवण

दिल्याचे उल्लेख सापडतात.

समर्थांचे एक प्रसिद्ध वचन आहे:

“स्वराज्य हा धर्म आहे.”

हे विचार शिवकार्याला आध्यात्मिक आधार देणारे ठरले.

५. दासबोध – जीवनमार्गदर्शक ग्रंथ

समर्थांनी लिहिलेला “दासबोध” हा केवळ आध्यात्मिक ग्रंथ नाही.

त्यात:

राजकारण

नीतीशास्त्र

व्यवहारज्ञान

आत्मचिंतन

समाजकारण

यांचा समतोल आढळतो.

दासबोध आजही मार्गदर्शक मानला जातो कारण तो जीवनाच्या प्रत्येक पैलूला स्पर्श करतो.

                                                   

                     

६. मनाचे श्लोक – अंतर्मनाची शुद्धी

“मनाचे श्लोक” हे समर्थांचे अत्यंत लोकप्रिय लेखन आहे.

त्यात मनाला दिलेली शिकवण आहे:

अहंकार सोडा

सदाचार जपा

संयम ठेवा

सद्गुणांचा स्वीकार करा

हे श्लोक व्यक्तिमत्व विकासासाठी आजही उपयुक्त आहेत.

७. राष्ट्रधर्म आणि समाजजागृती

समर्थांनी समाजाला सांगितले की:

भक्ती ही केवळ मंदिरापुरती मर्यादित नसावी;

ती जीवनाच्या प्रत्येक कृतीत असावी.

त्यांनी संघटन, पराक्रम आणि नीतिमत्ता यांचा पुरस्कार केला.

त्यांच्या कार्यामुळे महाराष्ट्रात आत्मविश्वासाचे वातावरण निर्माण झाले.

८. सज्जनगड – अंतिम निवास

समर्थांनी अखेरचा काळ सज्जनगड येथे व्यतीत केला.

तेथे त्यांनी:

शिष्यांना मार्गदर्शन

अध्यात्मिक प्रवचन

समाजहिताचे कार्य

सुरू ठेवले.

इ.स. १६८१ मध्ये त्यांनी देहत्याग केला.

पण त्यांचे विचार आजही प्रेरणादायी आहेत.

निष्कर्ष

समर्थ रामदास स्वामी यांचे जीवन हे भक्ती, शक्ती आणि राष्ट्रप्रेम यांचे अद्वितीय उदाहरण आहे.

त्यांनी दाखवून दिले की:

अध्यात्म म्हणजे पलायन नव्हे

भक्ती म्हणजे दुर्बलता नव्हे

धर्म म्हणजे समाजसेवा

त्यांची शिकवण आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची वाटते.

Copyright Notice

© 2026 Bhakti7777. All Rights Reserved.

This article and the accompanying images are original creations published on this website. The content is written uniquely for devotional and educational purposes. No part of this publication, including text, images, or design, may be copied, reproduced, distributed, or transmitted in any form or by any means without prior written permission from the author.

Unauthorized use, duplication, or distribution of this material may result in legal action under applicable copyright laws.

For permissions or inquiries, please contact:

📧 shivajiavaghade@gmail.com