संकष्टी चतुर्थी : संकटांचा नाश करणारे गणेश व्रत

                                                    

🕉️ संकष्टी चतुर्थी : परंपरा, इतिहास आणि आध्यात्मिक महत्त्व

🔱 प्रस्तावना

भारतीय सनातन संस्कृतीमध्ये व्रत, उपासना आणि उत्सव यांना केवळ धार्मिकच नव्हे तर मानसिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक अर्थ आहे. अशाच व्रतांपैकी एक अत्यंत पवित्र व प्रभावी व्रत म्हणजे संकष्टी चतुर्थी. हे व्रत विशेषतः भगवान श्री गणेशांना समर्पित आहे. जीवनातील संकटे, दुःख, अडथळे आणि मानसिक अस्थैर्य दूर व्हावे यासाठी संकष्टी चतुर्थीचे व्रत केले जाते.

📜 संकष्टी चतुर्थी कधीपासून सुरू झाली?

“संकष्टी” हा शब्द दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे –

संकट + नाश = संकष्टी

म्हणजेच संकटांचा नाश करणारी चतुर्थी.

संकष्टी चतुर्थीची परंपरा प्राचीन काळापासून चालत आलेली आहे. याचा उल्लेख आपल्याला पुराणे, गणेश पुराण, मुद्गल पुराण, स्कंद पुराण यामध्ये आढळतो. चंद्र महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्थी तिथीला संकष्टी चतुर्थी पाळली जाते.

पुराणकथांनुसार, एकदा देव, ऋषी आणि मानव सर्वजण मोठ्या संकटात सापडले होते. त्या वेळी भगवान गणेशांची उपासना कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला केली गेली आणि त्या संकटांचा नाश झाला. तेव्हापासून ही चतुर्थी “संकष्टी” म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

🌙 संकष्टी चतुर्थी व चंद्रदर्शन

संकष्टी चतुर्थीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे

👉 चंद्रदर्शनानंतरच उपवास सोडला जातो

चंद्र हा मनाचा कारक मानला जातो.

गणेश उपासना + चंद्रदर्शन =

👉 मन:शांती

👉 मानसिक स्थैर्य

👉 भावनिक संतुलन

या दिवशी उपासक दिवसभर उपवास करतो आणि रात्री चंद्रदर्शन करून गणेशाची पूजा करून अन्न ग्रहण करतो.

🕉️ संकष्टी चतुर्थीचे आध्यात्मिक महत्त्व

1️⃣ संकट निवारण

भगवान गणेशांना विघ्नहर्ता म्हणतात.

जेथे अडथळे असतात, तेथे गणेश कृपेने मार्ग मोकळा होतो.

2️⃣ मनःशांती

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात ताण, चिंता, भीती यांचा प्रभाव वाढतो आहे. संकष्टी चतुर्थीचे व्रत केल्याने मन शांत होते आणि सकारात्मक ऊर्जा वाढते.

3️⃣ कर्मशुद्धी

हे व्रत केल्याने मन, वाणी आणि कृती यांचे शुद्धीकरण होते. चुकीच्या सवयी, नकारात्मक विचार हळूहळू दूर होतात.

4️⃣ भक्ती आणि शरणागती

या व्रतात उपासक पूर्णपणे गणेश चरणी शरण जातो.

“हे गणराया, माझ्या आयुष्यातील अडथळे तूच दूर कर” अशी भावनिक प्रार्थना केली जाते.

🪔 संकष्टी चतुर्थी व्रत कसे करावे?

सकाळी :

स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान करणे

गणेश पूजन, दुर्वा अर्पण

“ॐ गं गणपतये नमः” मंत्रजप

दिवसभर :

फलाहार किंवा निर्जल उपवास

नामस्मरण, जप, ध्यान

संध्याकाळी :

चंद्रदर्शन

गणेश आरती

नैवेद्य अर्पण करून उपवास सोडणे

🌺 संकष्टी चतुर्थीचे सामाजिक व मानसिक फायदे

संयम आणि शिस्त वाढते

आत्मनियंत्रणाची सवय लागते

सकारात्मक विचारधारा विकसित होते

कुटुंबात आध्यात्मिक वातावरण निर्माण होते

🌸 संकष्टी चतुर्थी आणि आजची पिढी

आजच्या तरुण पिढीला वाटते की व्रत-उपासना म्हणजे अंधश्रद्धा.

पण प्रत्यक्षात संकष्टी चतुर्थी हे मनशास्त्रीय आणि आत्मिक उपचार आहे.

जेव्हा माणूस उपवास, जप आणि ध्यान करतो, तेव्हा तो स्वतःशी संवाद साधतो.

तोच संवाद जीवन बदलण्याची सुरुवात ठरतो.

🕉️ निष्कर्ष

संकष्टी चतुर्थी हे केवळ व्रत नाही,

ती एक आत्मिक साधना,

एक मनःशांतीचा मार्ग,

आणि एक संकटातून मुक्त होण्याची आशा आहे.

जो भक्त श्रद्धेने हे व्रत करतो,

त्याच्या जीवनात गणेश कृपा निश्चित प्रकट होते.

🙏 गणपती बाप्पा मोरया 🙏

Copyright Disclaimer:

This article is an original, interpretative, and devotional write-up created for educational and spiritual purposes. It does not copy or reproduce any text from religious scriptures, books, or copyrighted sources. All explanations are written in original language and expression. This content is copyright-free and may be shared with proper attribution.