संत नरसिंह (नरहरी) मेहता

                        

    संत नरसिंह (नरहरी) मेहता ज्यांच्या       भक्तीसाठी श्रीकृष्ण स्वतः धावून आले

भारतीय भक्तीपरंपरेत गुजरात भूमीने अनेक महान संत दिले. त्यामध्ये जे नाव भक्ती, करुणा, समता आणि श्रीकृष्णप्रेम यांचे सर्वोच्च प्रतीक मानले जाते, ते म्हणजे संत नरसिंह मेहता (काही ठिकाणी लोकपरंपरेत नरहरी मेहता असेही नाव आढळते). ते केवळ   संत-कवी.  नव्हते,.   तर   समाजाच्या रूढी, जातिभेद   आणि   अहंकाराला भक्तीच्या प्रकाशात विरघळवणारे क्रांतिकारक होते.

              संत नरसिंह मेहतांचा जन्म अंदाजे इ.स. 1414  च्या सुमारास गुजरातमधील जुनागढ (सौराष्ट्र) येथे झाला, असे अभ्यासक मानतात. काही ठिकाणी जन्मवर्षात फरक आढळतो, परंतु १५व्या शतकातील संत ही बाब सर्वमान्य आहे.

          लहानपणापासूनच त्यांचा स्वभाव अंतर्मुख, शांत आणि ध्यानप्रिय होता. खेळ, धन किंवा मानमरातब.   यापेक्षा ते एकांत, भजन आणि अंतर्मनातील आनंद याकडे अधिक झुकलेले होते.

नरसिंह मेहतांचे आई-वडील  लहानपणीच वारले. त्यामुळे.    संसाराची जबाबदारी अल्पवयातच त्यांच्यावर आली. नातेवाईकांकडे राहून शिक्षण आणि जीवनाचा आरंभ झाला, पण मन मात्र या भौतिक जगात रमत नव्हते.याच काळात त्यांना श्रीकृष्णभक्तीची ओढ लागली. द्वारका, वृंदावन, गोवर्धन – हे शब्द त्यांच्या मनात अखंड घुमत असत.समाजाच्या आग्रहामुळे नरसिंह मेहतांचा विवाह झाला. संसार सुरू झाला, परंतु ते कधीही धनसंपत्तीच्या मागे धावले नाहीत. घरात दारिद्र्य होते, पण भक्ती अपार होती ते नेहमी म्हणत असत –"ज्याने मला निर्माण केले, तोच मला पोसतो."

हीच श्रद्धा पुढे त्यांच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू ठरली.

लोकपरंपरेनुसार, नरसिंह मेहतांना वृंदावनात श्रीकृष्णाचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार झाला. रासलीला, गोपी, बासरी – या सर्वांचे वर्णन त्यांनी आपल्या अभंगांमधून इतक्या जिवंतपणे केले आहे की ते केवळ कवी नसून साक्षीदार होते, असे मानले जाते.

त्यांची भक्ती कर्मकांडापुरती मर्यादित नव्हती. ती करुणेची, समतेची आणि सेवाभावाची भक्ती होती.

त्या काळात जातिभेद अत्यंत तीव्र होता. नरसिंह मेहतांनी मात्र अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या समाजातील लोकांशी भोजन केले, त्यांच्यासोबत भजन गायले.यामुळे त्यांना समाजातून बहिष्कृत करण्यात आले. परंतु त्यांनी कधीही तक्रार केली नाही.

त्यांच्याच शब्दांत –

"वैष्णव तो तेणे कहिये, जे पीड परायी जाणे."

हा अभंग आजही भारताच्या आत्म्याचा आवाज मानला जातो.नरसिंह मेहतांना एक मुलगी होती – कुंवरबाई. तिचा जन्म त्यांच्या आयुष्यात आनंद घेऊन आला, पण समाजाच्या रूढींमुळे भविष्यातील विवाहाची चिंता देखील.ते मात्र शांत होते –

"ज्याने ही मुलगी दिली, तोच तिचा मान राखील."

कुंवरबाई विवाहयोग्य झाली. नरसिंह मेहतांकडे धन नव्हते. समाजाने त्यांची थट्टा केली, अपमान केला.

लग्नाच्या दिवशी मात्र घडलेला प्रसंग इतिहासात अजरामर झाला. लोककथेनुसार, स्वतः भगवान श्रीकृष्ण रणछोडजीच्या रूपात हत्ती, घोडे, सोनं, वस्त्र, अन्नधान्य घेऊन आले आणि संपूर्ण विवाह राजेशाही थाटात पार पडला.या घटनेने लोकांचे डोळे उघडले, पण नरसिंह मेहता मात्र नेहमीसारखेच शांत राहिले.नरसिंह मेहतांनी शेकडो भजने रचली. त्यातील अनेक आजही गायली जातात. त्यांची भाषा साधी, पण अर्थ खोल होता.

               त्यांची भक्ती ही देव मिळवण्यासाठी नव्हे, तर देवात विरघळण्यासाठी होती.आयुष्याच्या उत्तरार्धात नरसिंह मेहता अधिकाधिक अंतर्मुख झाले. भजन, ध्यान आणि कृष्णस्मरण हेच त्यांचे जीवन राहिले.अभ्यासकांच्या मते, संत नरसिंह मेहतांनी इ.स. 1481 च्या सुमारास देह ठेवला. (काही ठिकाणी 1480 किंवा 1484 असे वर्ष आढळते, पण 1481 हे सर्वाधिक मान्य आहे.)

त्यांचा मृत्यू म्हणजे अंत नव्हता, तर भक्तीमध्ये विलीन होणे होते.संत नरसिंह मेहतांची समाधी गुजरातमध्ये आहे. आजही त्यांचे अभंग, त्यांची विचारधारा आणि त्यांची भक्ती लाखो लोकांना प्रेरणा देते.महात्मा गांधींना "वैष्णव जन तो" या भजनाने आयुष्यभर दिशा दिली.संत नरसिंह मेहता.  हे केवळ  गुजरातचे संत नव्हते. ते मानवतेचे संत होते. त्यांनी दाखवले की देव मंदिरात नाही, तर माणसाच्या दुःखात, करुणेत आणि सेवेत आहे.

त्यांचा मृत्यू झाला, पण त्यांची भक्ती आजही जिवंत आहे.

© Copyright Notice

All content published on this blog, including articles, stories, descriptions, text, and creative material, is the intellectual property of the blog owner unless otherwise stated.

No part of this content may be copied, reproduced, modified, republished, or used for commercial purposes without prior written permission from the author.

Limited use for personal reading, educational, or reference purposes is permitted with proper credit to the original source.

All Rights Reserved.

© 2026 | All Rights Reserved | Unauthorized copying or reproduction is prohibited.